Metformine bij diabetes type 2: werking, maagklachten en controles
Metformine is een bloedsuikerverlagend middel bij diabetes type 2. Het zet de alvleesklier niet aan tot meer insuline en veroorzaakt op zichzelf dus geen te lage bloedsuiker. Maag-darmklachten komen vooral bij de start voor, en de nierfunctie is de reden waarom de arts het opvolgt. Hieronder leest u hoe het werkt, waar u op moet letten en wat wij wel en niet voor u kunnen doen.
Wat is metformine en waar zit het in
Metformine is de werkzame stof, in geneesmiddelen aanwezig als metforminehydrochloride. In het Belgische geneesmiddelenregister staan de inschrijvingen allemaal voor inname via de mond, onder de stofnaam en onder merknamen.
Daarnaast bestaat een lange reeks vaste combinaties: metformine samen met een DPP4-remmer, met een SGLT2-remmer of met pioglitazon, telkens onder een eigen merknaam. Wie zo'n combinatie gebruikt, heeft metformine al binnen, ook al staat dat woord niet vooraan op de doos. Los metformine erbij nemen zou een dubbele hoeveelheid betekenen.
De sterkte, de vorm en de hulpstoffen staan in de bijsluiter bij uw verpakking. Laat bij twijfel uw volledige medicatielijst nakijken door uw apotheker.
Waarvoor wordt het gebruikt
Metformine wordt gebruikt bij diabetes type 2, in het bijzonder bij overgewicht, wanneer voeding en beweging alleen de bloedsuiker onvoldoende regelen. Het kan als enige middel worden gegeven of samen met andere middelen tegen diabetes, insuline inbegrepen.
Metformine is geen vermageringsmiddel en is daarvoor niet geregistreerd. Middelen die wel voor gewichtsbeheersing zijn geregistreerd, zoals bepaalde GLP-1-agonisten, vormen een andere groep met een andere werking en andere risico's; daarover leest u op de pagina over afvallen met GLP-1-medicatie.
De behandeling wordt opgevolgd: de bloedsuikerwaarden, de nierfunctie en, bij langdurig gebruik, de vitamine B12-status. Zonder die controles is voortzetting niet verantwoord.
Hoe metformine werkt
Metformine remt in de lever de aanmaak van nieuwe glucose, die bij diabetes type 2 te hoog blijft, ook tussen de maaltijden door. Daarnaast maakt het de spieren gevoeliger voor insuline, zodat het lichaam de suiker die er is beter gebruikt, en vertraagt het de opname van glucose in de darm.
Belangrijk is wat het niet doet: metformine dwingt de alvleesklier niet om meer insuline af te geven. Daardoor veroorzaakt het op zichzelf geen te lage bloedsuiker. Die kans ontstaat pas in combinatie met insuline of met een sulfonylureumderivaat.
Bekende beginklachten zijn misselijkheid, diarree, buikpijn en een veranderde smaak. Volgens de SKP verdwijnen ze in de meeste gevallen vanzelf, en helpen inname tijdens of na de maaltijd en een trage verhoging van de dosis om ze te beperken.
Het effect op de bloedsuiker wordt beoordeeld met laboratoriumuitslagen over een langere periode, niet met één meting en niet op gevoel.
Dosering en gebruik
De dosering bepaalt de arts. Volgens de SKP wordt de dosis na 10 tot 15 dagen aangepast aan de bloedsuikerwaarden, en een geleidelijke verhoging kan de maag-darmklachten beperken.
Neem de tabletten bij of na de maaltijd, met voldoende water, en verdeel ze zoals de arts heeft voorgeschreven.
Vergeet u een dosis, neem ze dan niet dubbel in, maar ga verder volgens uw gewone schema en raadpleeg de bijsluiter van uw verpakking.
Er zijn situaties waarin de behandeling tijdelijk wordt onderbroken: bij een onderzoek met jodiumhoudend contrastmiddel, bij een operatie, en bij hevig braken, diarree, koorts of elke andere toestand met vochtverlies. In die omstandigheden kan de nierfunctie snel verslechteren. Neem in dat geval contact op met uw arts in plaats van zelf te beslissen wanneer u weer start.
Waar u op moet letten
Metformine wordt niet gebruikt bij een ernstig verminderde nierfunctie, bij acuut nierfalen, bij leverinsufficiëntie, bij acute alcoholvergiftiging of alcoholisme, bij een ontregelde diabetes met ketoacidose, bij toestanden die de nierfunctie bedreigen, zoals uitdroging, een ernstige infectie of shock, en bij toestanden waarbij het weefsel zuurstof tekortkomt, zoals hartfalen of een recent hartinfarct. De nierfunctie wordt daarom regelmatig gecontroleerd.
De zeldzame maar ernstige complicatie van deze groep is lactaatacidose: een verzuring van het bloed. Ze treedt vooral op wanneer de nierfunctie plots verslechtert, bij zwaar vochtverlies of bij fors alcoholgebruik. Waarschuwingssignalen zijn spierkrampen, buikpijn met hevige misselijkheid, snelle en diepe ademhaling, sterke vermoeidheid en het gevoel het koud te hebben. Stop dan met het middel en zoek meteen medische hulp.
Vermijd overmatig alcoholgebruik en drinkgelagen: alcohol verhoogt het risico op die verzuring en beïnvloedt de bloedsuiker.
Bij langdurig gebruik kan de opname van vitamine B12 verminderen, wat bloedarmoede en zenuwklachten kan geven; daarom wordt die waarde af en toe gecontroleerd. Zwangerschap, kinderwens en borstvoeding bespreekt u met uw arts; volgens de SKP wordt borstvoeding tijdens de behandeling niet aanbevolen.
Wisselwerking met andere geneesmiddelen
Jodiumhoudende contrastmiddelen bij radiologisch onderzoek vragen de meeste aandacht: de behandeling wordt rond dat onderzoek tijdelijk onderbroken en volgens de SKP ten vroegste 48 uur later hervat, wanneer de nierfunctie opnieuw in orde is bevonden. Meld dus altijd dat u metformine gebruikt wanneer een scan gepland wordt.
Middelen die de nierfunctie kunnen verminderen, zoals plaspillen, bepaalde bloeddrukverlagers en ontstekingsremmende pijnstillers, kunnen het risico op lactaatacidose verhogen; bij de start ervan wordt de nierfunctie zorgvuldig gevolgd. Corticosteroïden en sommige middelen tegen astma kunnen de bloedsuiker doen stijgen.
In combinatie met insuline of met een sulfonylureumderivaat neemt de kans op een te lage bloedsuiker toe. Herken de signalen: beven, zweten, hartkloppingen, verwardheid en plotse honger.
Geef aan uw arts en aan uw apotheker een volledig overzicht van wat u gebruikt, ook middelen zonder voorschrift, voedingssupplementen en kruidenpreparaten. Alle bekende wisselwerkingen staan in de bijsluiter.
Bijwerkingen en wanneer u een arts raadpleegt
De meest gemelde klachten zijn maag-darmklachten: misselijkheid, braken, diarree, buikpijn, verlies van eetlust en een metaalsmaak in de mond. Ze treden vooral op bij het begin van de behandeling en verdwijnen meestal vanzelf, zeker wanneer de opbouw traag verloopt en de tabletten tijdens of na de maaltijd worden ingenomen.
Bij langdurig gebruik kan een tekort aan vitamine B12 ontstaan. Huidreacties zijn beschreven, en de eerdergenoemde lactaatacidose komt zelden voor maar is ernstig.
Zoek meteen medische hulp bij spierkrampen met hevige misselijkheid en buikpijn, bij een snelle en diepe ademhaling, bij sterke vermoeidheid met een koud gevoel, en bij zwelling van gezicht of tong of ademnood. Neem contact op met uw arts wanneer maag-darmklachten na de beginperiode aanhouden, of wanneer ze terugkomen bij een behandeling die al maanden goed liep: dat laatste is geen gewone beginbijwerking.
Denkt u aan een bijwerking, zeg het dan aan uw arts of de apotheker; zulke meldingen komen in België terecht bij het FAGG, dat de veiligheid van geneesmiddelen opvolgt.
Afleveringswijze en wat wij kunnen doen
Wij verkopen geen geneesmiddelen en wij versturen ze niet. Wat wij aanbieden is een medische vragenlijst, die Damian Wojno, arts met een Poolse beroepsbevoegdheid, nr. 3211301, schriftelijk beoordeelt. Er is geen teleconsultatie via video of telefoon. Heeft de arts vragen, dan worden die schriftelijk gesteld in de chat in uw persoonlijke omgeving; u krijgt daarover een e-mail. De arts is niet ingeschreven bij de Orde der artsen en neemt de rol van uw huisarts niet over. Een RIZIV-nummer heeft de arts niet.
Wij beoordelen de voortzetting van een behandeling die u al gebruikt, maar ook een aanvraag voor een nieuw geneesmiddel. Gebruikt u dit middel nog niet, dan beschrijft u in de vragenlijst uw klachten of de gestelde diagnose; de arts beslist of starten zonder onderzoek ter plaatse verantwoord is, kan resultaten of een meting vragen en kan u naar een arts ter plaatse verwijzen of weigeren. U start met de medische vragenlijst van Online voorschrift.
Valt de beoordeling positief uit, dan krijgt u een grensoverschrijdend voorschrift als pdf per e-mail. Het volgt het Europese model van Uitvoeringsrichtlijn 2012/52/EU. Ons document is geen elektronisch voorschrift en komt niet in Recip-e terecht, dus er is geen code en geen nummer om in de apotheek op te geven. U neemt de afdruk mee naar de apotheek, samen met uw identiteitsbewijs. Over de aflevering beslist de apotheker, die het voorschrift controleert en, als dat nodig is, de voorschrijver kan contacteren en de aflevering kan uitstellen.
U betaalt voor het medisch consult, niet voor het afgeven van een document - de arts beslist daarover na beoordeling van uw formulier. Wijst de arts uw aanvraag af om medische of juridische redenen, dan betalen wij het volledige bedrag terug. Vraagt de arts u om aanvullende documentatie, dan heeft u daar minimaal 7 dagen voor en herinneren wij u aan de termijn; kan het consult niet worden afgerond, dan betalen wij het bedrag ook volledig terug. Het geneesmiddel betaalt u zelf; wij regelen geen terugbetaling door ziekenfonds of RIZIV (INAMI).
Is metformine voorschriftplichtig?
Ja. Alle verpakkingen met metformine, ook de vaste combinaties, staan in de Belgische geneesmiddelendatabank (SAM) als geneesmiddel op medisch voorschrift. De sterkte en de opbouw hangen af van uw uitslagen, uw nierfunctie en de rest van uw behandeling, en de nierfunctie wordt tijdens het gebruik opgevolgd. Zonder voorschrift krijgt u het niet mee uit de apotheek.
Hoe snel werkt het?
Volgens de SKP wordt de dosis na 10 tot 15 dagen aangepast aan de bloedsuikerwaarden, en het effect wordt beoordeeld met laboratoriumuitslagen over een langere periode. Die beoordeling gebeurt door de arts die u opvolgt, niet op basis van enkele metingen.
Welke bijwerkingen komen vaak voor?
Vooral maag-darmklachten: misselijkheid, diarree, buikpijn, minder eetlust en een metaalsmaak. Ze treden op bij de start en na een verhoging en nemen meestal af bij trage opbouw en inname bij de maaltijd. Bij spierkrampen met hevige misselijkheid, snelle diepe ademhaling of sterke vermoeidheid stopt u en zoekt u meteen hulp.
Mag ik alcohol drinken?
Wees hier voorzichtig. Alcohol verhoogt het risico op lactaatacidose, de zeldzame maar ernstige complicatie van dit middel, en beïnvloedt bovendien de bloedsuiker. Vermijd zeker grote hoeveelheden ineens en drinken op een lege maag. Bespreek met uw arts wat in uw situatie verantwoord is.
Moet ik stoppen voor een scan met contrastvloeistof?
Meld altijd dat u metformine gebruikt wanneer een onderzoek met jodiumhoudend contrastmiddel gepland wordt. De behandeling wordt daar tijdelijk rond onderbroken en pas hervat wanneer de nierfunctie in orde is bevonden. Beslis dat niet zelf: laat de arts die het onderzoek aanvraagt zeggen wanneer u stopt en hervat.
Hoe vraag ik online een voorschrift aan?
Gaat het om een behandeling die al loopt, dan vult u de medische vragenlijst van Online voorschrift in. Wat u met het document in de apotheek doet, leest u hierboven. Gebruikt u het middel nog niet, dan kunt u via dezelfde vragenlijst ook een nieuw voorschrift aanvragen; de arts beslist dan of starten zonder onderzoek ter plaatse verantwoord is en kan resultaten of een meting vragen.
Komt dit voorschrift in Recip-e terecht?
Nee. Valt de beoordeling positief uit, dan krijgt u een grensoverschrijdend voorschrift als pdf per e-mail. Ons document is geen elektronisch voorschrift en komt niet in Recip-e terecht, dus er is geen code of nummer om in de apotheek op te geven. U neemt de afdruk mee naar de apotheek, samen met uw identiteitsbewijs. Over de aflevering beslist de apotheker, die het voorschrift controleert en, als dat nodig is, de voorschrijver kan contacteren en de aflevering kan uitstellen.