Metformine: werking, bijwerkingen en dosering
Metformine is al decennia het basismiddel bij diabetes type 2. Het verlaagt de bloedsuiker zonder zelf een te lage waarde te veroorzaken, en het wordt goed onderzocht en breed gebruikt. Maagdarmklachten aan het begin zijn de reden waarom mensen ermee stoppen; de nierfunctie is de reden waarom de arts het opvolgt. Hieronder leest u hoe het werkt, waar u op moet letten en wat wij wel en niet voor u kunnen doen.
Wat is metformine en waar zit het in
Metformine is de werkzame stof, in geneesmiddelen aanwezig als metforminehydrochloride. In het Belgische geneesmiddelenregister staan de inschrijvingen allemaal voor inname via de mond, onder de stofnaam en onder merknamen zoals Metformax.
Er bestaan gewone tabletten en tabletten met vertraagde afgifte. Die laatste geven de stof trager af en worden soms gebruikt wanneer iemand de gewone vorm slecht verdraagt. De twee vormen zijn niet zomaar inwisselbaar; dat beslist de arts.
Daarnaast bestaat een lange reeks vaste combinaties: metformine samen met een DPP4-remmer, met een SGLT2-remmer of met pioglitazon, telkens onder een eigen merknaam. Wie zo'n combinatie gebruikt, heeft metformine al binnen, ook al staat dat woord niet vooraan op de doos. Los metformine erbij nemen zou een dubbele hoeveelheid betekenen.
De sterkte, de vorm en de hulpstoffen staan in de bijsluiter bij uw verpakking. Laat bij twijfel uw volledige medicatielijst nakijken door uw apotheker.
Waarvoor wordt het gebruikt
Metformine wordt gebruikt bij diabetes type 2, doorgaans als eerste geneesmiddel wanneer aanpassingen in voeding en beweging onvoldoende zijn. Het kan als enige middel worden gegeven of samen met andere middelen tegen diabetes, insuline inbegrepen.
Het wordt ook gebruikt bij het polycysteus-ovariumsyndroom, waar insulineresistentie een rol speelt. Die toepassing en de dosering ervan beoordeelt de arts die u daarvoor opvolgt.
Metformine is geen vermageringsmiddel. Het gewichtseffect is meestal beperkt en het middel is daarvoor niet geregistreerd. Middelen die wel voor gewichtsbeheersing zijn geregistreerd, zoals de GLP-1-analogen, vormen een andere groep met een andere werking en andere risico's; daarover leest u in de categorie /afvallen-glp1/ en op /geneesmiddelen/ozempic/.
De behandeling wordt opgevolgd: de bloedsuikerwaarden, de nierfunctie en, bij langdurig gebruik, de vitamine B12-status. Zonder die controles is voortzetting niet verantwoord.
Hoe metformine werkt
Metformine grijpt vooral in de lever aan: het remt de aanmaak van nieuwe glucose, die bij diabetes type 2 te hoog blijft, ook tussen de maaltijden door. Daarnaast maakt het spier- en vetweefsel gevoeliger voor insuline, zodat het lichaam de suiker die er is beter gebruikt.
Belangrijk is wat het niet doet: metformine dwingt de alvleesklier niet om meer insuline af te geven. Daardoor veroorzaakt het op zichzelf geen te lage bloedsuiker. Die kans ontstaat pas in combinatie met insuline of met een sulfonylureumderivaat.
Een deel van de werking speelt zich in de darm af, en daar komen ook de bekende beginklachten vandaan: misselijkheid, diarree, buikkrampen en een metaalsmaak. Die nemen bij de meeste mensen af wanneer de dosis traag wordt opgebouwd en de tabletten bij of na de maaltijd worden ingenomen.
Het effect op de bloedsuiker wordt beoordeeld met laboratoriumuitslagen over een langere periode, niet met één meting en niet op gevoel.
Dosering en gebruik
De dosering bepaalt de arts, en die bouwt bewust traag op. Laag beginnen en pas na enkele weken verhogen, is de manier om de maag-darmklachten te beperken. Wie meteen hoog start, stopt vaak binnen de maand.
Neem de tabletten bij of na de maaltijd, met voldoende water, en verdeel ze zoals de arts heeft voorgeschreven. Tabletten met vertraagde afgifte mag u niet breken of pletten, tenzij de bijsluiter dat uitdrukkelijk toestaat.
Vergeet u een dosis, neem ze dan niet dubbel in, maar ga verder volgens uw gewone schema en raadpleeg de bijsluiter van uw verpakking.
Er zijn situaties waarin de behandeling tijdelijk wordt onderbroken: bij een onderzoek met jodiumhoudend contrastmiddel, bij een operatie, en bij hevig braken, diarree, koorts of elke andere toestand met vochtverlies. In die omstandigheden kan de nierfunctie snel verslechteren. Neem in dat geval contact op met uw arts in plaats van zelf te beslissen wanneer u weer start.
Waar u op moet letten
Metformine wordt niet gebruikt bij een ernstig verminderde nierfunctie, bij acuut nierfalen, bij ernstige leverinsufficiëntie, bij een ontregelde diabetes met ketoacidose en bij toestanden waarbij het weefsel zuurstof tekortkomt, zoals een recent hartinfarct, shock of ernstige infectie. De nierfunctie wordt daarom regelmatig gecontroleerd.
De zeldzame maar ernstige complicatie van deze groep is lactaatacidose: een verzuring van het bloed. Ze treedt vooral op wanneer de nierfunctie plots verslechtert, bij zwaar vochtverlies of bij fors alcoholgebruik. Waarschuwingssignalen zijn spierkrampen, buikpijn met hevige misselijkheid, snelle en diepe ademhaling, sterke vermoeidheid en het gevoel het koud te hebben. Stop dan met het middel en zoek meteen medische hulp.
Vermijd overmatig alcoholgebruik en drinkgelagen: alcohol verhoogt het risico op die verzuring en beïnvloedt de bloedsuiker.
Bij langdurig gebruik kan de opname van vitamine B12 verminderen, wat bloedarmoede en zenuwklachten kan geven; daarom wordt die waarde af en toe gecontroleerd. Zwangerschap, kinderwens en borstvoeding bespreekt u met uw arts, want dan verandert de behandeling van diabetes vaak.
Wisselwerking met andere geneesmiddelen
Jodiumhoudende contrastmiddelen bij radiologisch onderzoek vragen de meeste aandacht: de behandeling wordt rond dat onderzoek tijdelijk onderbroken en pas hervat wanneer de nierfunctie in orde is bevonden. Meld dus altijd dat u metformine gebruikt wanneer een scan gepland wordt.
Middelen die de nierfunctie of de vochtbalans beïnvloeden, zoals plaspillen, bepaalde bloeddrukverlagers en ontstekingsremmende pijnstillers, verhogen het risico wanneer u tegelijk uitgedroogd raakt. Corticosteroïden en sommige middelen tegen astma kunnen de bloedsuiker doen stijgen.
In combinatie met insuline of met een sulfonylureumderivaat neemt de kans op een te lage bloedsuiker toe. Herken de signalen: beven, zweten, hartkloppingen, verwardheid en plotse honger.
Geef aan uw arts en aan uw apotheker een volledig overzicht van wat u gebruikt, ook middelen zonder voorschrift, voedingssupplementen en kruidenpreparaten. De volledige lijst met bekende wisselwerkingen staat in de bijsluiter bij uw verpakking.
Bijwerkingen en wanneer u een arts raadpleegt
De meest gemelde klachten zijn maag-darmklachten: misselijkheid, braken, diarree, buikpijn, verlies van eetlust en een metaalsmaak in de mond. Ze treden vooral op bij de start en na elke verhoging en worden bij de meeste mensen minder wanneer de opbouw traag verloopt en de tabletten bij de maaltijd worden ingenomen.
Bij langdurig gebruik kan een tekort aan vitamine B12 ontstaan. Huidreacties zijn beschreven, en de eerdergenoemde lactaatacidose komt zelden voor maar is ernstig.
Zoek meteen medische hulp bij spierkrampen met hevige misselijkheid en buikpijn, bij een snelle en diepe ademhaling, bij sterke vermoeidheid met een koud gevoel, en bij zwelling van gezicht of tong of ademnood. Neem contact op met uw arts wanneer maag-darmklachten na de beginperiode aanhouden, of wanneer ze terugkomen bij een behandeling die al maanden goed liep: dat laatste is geen gewone beginbijwerking.
Een vermoede bijwerking meldt u aan uw arts of apotheker. In België volgt het FAGG de veiligheid van geneesmiddelen op de markt op; meldingen dragen bij aan een beter beeld van middelen die al in gebruik zijn.
Afleveringswijze en wat wij kunnen doen
Wij verkopen geen geneesmiddelen en wij versturen ze niet. Wat wij aanbieden is een medische vragenlijst en een beoordeling door een arts met een Poolse beroepsbevoegdheid, nr. 3211301. Er is geen videoconsult, geen telefonisch consult en geen chat: de arts leest uw antwoorden en beslist op basis daarvan. Onze arts is niet ingeschreven bij de Orde der artsen en heeft geen RIZIV-nummer.
Wij beoordelen uitsluitend de voortzetting van een behandeling die al door een arts is opgestart. Een eerste instelling van deze behandeling hoort thuis bij een arts die u kan onderzoeken en opvolgen; dat doen wij niet via een vragenlijst. Vindt de arts de voortzetting verantwoord, dan krijgt u een grensoverschrijdend voorschrift volgens de bijlage bij Uitvoeringsrichtlijn 2012/52/EU, per e-mail. De beoordeling kost 24,90 € en u start op /voorschrift-verlengen/.
Dat document is geen Belgisch e-voorschrift. Het komt niet in Recip-e terecht en is niet zichtbaar in de Belgische systemen, dus er is geen code en geen nummer dat u in de apotheek moet opgeven. U neemt de afdruk mee naar de apotheek, samen met uw identiteitsbewijs. Over de aflevering beslist de apotheker zelf en hij mag weigeren, bijvoorbeeld bij twijfel over de echtheid of de leesbaarheid van het document.
Wat u betaalt is de beoordeling door de arts, niet de afgifte van een document. Weigert de arts om medische of juridische redenen, of kan de aanvraag niet worden afgerond, dan krijgt u het bedrag terug. Vraagt de arts bijkomende gegevens op, dan hebt u daar minstens zeven dagen voor, u krijgt een herinnering en op uw vraag verlengen wij die termijn. Het geneesmiddel zelf betaalt u in de apotheek; of het wordt terugbetaald hangt af van de indicatie en van de voorwaarden van het RIZIV, en dat beoordeelt uw ziekenfonds, niet wij.
Is metformine voorschriftplichtig?
Ja. Metformine wordt uitsluitend op voorschrift afgeleverd. De sterkte en de opbouw hangen af van uw uitslagen, uw nierfunctie en de rest van uw behandeling, en de nierfunctie wordt tijdens het gebruik opgevolgd. Zonder voorschrift krijgt u het niet mee uit de apotheek.
Hoe snel werkt het?
De bloedsuiker begint binnen de eerste dagen te reageren, maar het effect wordt beoordeeld met laboratoriumuitslagen over een langere periode, terwijl de dosis traag wordt opgebouwd. Die beoordeling gebeurt door de arts die u opvolgt, niet op basis van enkele metingen.
Welke bijwerkingen komen vaak voor?
Vooral maag-darmklachten: misselijkheid, diarree, buikpijn, minder eetlust en een metaalsmaak. Ze treden op bij de start en na een verhoging en nemen meestal af bij trage opbouw en inname bij de maaltijd. Bij spierkrampen met hevige misselijkheid, snelle diepe ademhaling of sterke vermoeidheid stopt u en zoekt u meteen hulp.
Mag ik alcohol drinken?
Wees hier voorzichtig. Alcohol verhoogt het risico op lactaatacidose, de zeldzame maar ernstige complicatie van dit middel, en beïnvloedt bovendien de bloedsuiker. Vermijd zeker grote hoeveelheden ineens en drinken op een lege maag. Bespreek met uw arts wat in uw situatie verantwoord is.
Moet ik stoppen voor een scan met contrastvloeistof?
Meld altijd dat u metformine gebruikt wanneer een onderzoek met jodiumhoudend contrastmiddel gepland wordt. De behandeling wordt daar tijdelijk rond onderbroken en pas hervat wanneer de nierfunctie in orde is bevonden. Beslis dat niet zelf: laat de arts die het onderzoek aanvraagt zeggen wanneer u stopt en hervat.
Hoe vraag ik een herhaalvoorschrift aan?
Gaat het om een behandeling die al loopt, dan vult u de medische vragenlijst in op /voorschrift-verlengen/. De beoordeling door de arts kost 24,90 €. Vindt de arts de voortzetting verantwoord, dan ontvangt u het voorschrift per e-mail en gaat u er zelf mee naar de apotheek. Meer over wat er in zo'n document moet staan, leest u op /blog/vereisten-voorschrift/.
Komt dit voorschrift in Recip-e terecht?
Nee. Wij geven een grensoverschrijdend voorschrift af volgens de bijlage bij Uitvoeringsrichtlijn 2012/52/EU en u ontvangt het per e-mail. Het komt niet in Recip-e terecht en is niet zichtbaar in de Belgische systemen, dus er is geen code of nummer om in de apotheek op te geven. U toont de afdruk aan de apotheker, samen met uw identiteitsbewijs; hij beslist over de aflevering.