Blaasontsteking: symptomen, oorzaken en behandeling

Wat een blaasontsteking is

Een blaasontsteking is een ontsteking van het slijmvlies van de blaas, meestal veroorzaakt door bacteriën die via de plasbuis omhoog zijn gekomen. In de overgrote meerderheid van de gevallen gaat het om darmbacteriën die normaal in de eigen darmflora thuishoren.

De medische term is cystitis. Wanneer de infectie beperkt blijft tot de blaas en er geen bijkomende risicofactoren zijn, spreekt men van een ongecompliceerde blaasontsteking. Bereikt de infectie de nieren, dan is het beeld anders en ernstiger: dan komen koorts en flankpijn op de voorgrond.

Dat onderscheid is de kern van deze pagina. Een ongecompliceerde blaasontsteking bij een verder gezonde, niet-zwangere vrouw is een klacht met een voorspelbaar verloop. Elke andere situatie, dus bij mannen, kinderen, zwangeren en mensen met een verminderde weerstand of een nieraandoening, verdient meteen een beoordeling.

Welke klachten typisch zijn

Het bekendste symptoom is een branderig of stekend gevoel tijdens het plassen. Daarnaast is er vaak een sterke aandrang die telkens terugkomt terwijl er maar weinig urine loskomt, en een drukkend of krampend gevoel boven het schaambeen.

De urine kan troebel zijn en sterker ruiken dan gewoonlijk. Een beetje bloed in de urine komt bij een blaasontsteking voor en is op zichzelf niet meteen alarmerend, maar het is wel een reden om het aan een arts te melden in plaats van af te wachten.

Wat er doorgaans niet bij hoort, is koorts. Een blaasontsteking die beperkt blijft tot de blaas geeft meestal geen verhoogde temperatuur. Komt er wel koorts bij, zeker met rillingen of pijn in de zij, dan is het beeld veranderd en telt de volgende sectie.

Waarom het ontstaat en bij wie het risico groter is

De belangrijkste anatomische reden is de kortere plasbuis bij vrouwen en de kleinere afstand tot de anus, waardoor darmbacteriën gemakkelijker de blaas bereiken. Dat verklaart het grootste deel van het verschil in frequentie tussen mannen en vrouwen.

Daarnaast spelen een aantal omstandigheden mee. Seksuele activiteit, het gebruik van een pessarium of zaaddodende middelen, een onvolledige blaaslediging en het lang ophouden van de plas verhogen de kans. Na de menopauze speelt de verandering van het slijmvlies een rol.

Bij mannen is een blaasontsteking minder vaak en zelden ongecompliceerd; daar wordt vaker een onderliggende oorzaak gezocht, bijvoorbeeld ter hoogte van de prostaat. Bij mensen met diabetes, met een verminderde weerstand, met nierstenen of met een blaaskatheter is de drempel voor beoordeling lager.

Wat het risico niet verhoogt, ondanks hardnekkige verhalen: koude voeten of op een koude ondergrond zitten. Dat is geen oorzaak van een bacteriële infectie.

Wanneer afwachten en zelfzorg volstaan

Bij een verder gezonde, niet-zwangere vrouw met milde klachten, zonder koorts en zonder flankpijn, is een korte periode van afwachten met zelfzorg een verdedigbare keuze. Een deel van deze episodes gaat vanzelf over.

Drink voldoende, zodat de blaas regelmatig wordt doorgespoeld, en houd de plas niet op. Plas na seksueel contact. Dat zijn eenvoudige maatregelen met weinig nadelen.

Zet er wel een grens op. Blijven de klachten dezelfde of worden ze erger in plaats van beter, dan is afwachten niet langer de juiste keuze. Neem in dat geval contact op met uw huisarts.

Belangrijk om te weten: drinken en pijnstilling verlichten de klachten maar bestrijden de infectie niet. Wie zich beter voelt door een pijnstiller, is daarom niet genezen.

Wat er zonder voorschrift beschikbaar is

Voor de pijn en het branderige gevoel zijn er pijnstillers zonder voorschrift beschikbaar, zoals paracetamol en ontstekingsremmende middelen. Ze verlichten de klacht, maar doen niets aan de bacteriën.

Over cranberry, D-mannose en vergelijkbare producten bestaan uiteenlopende claims. Ze worden veel verkocht en zijn voor de meeste mensen onschuldig, maar reken er niet op als behandeling van een actieve infectie.

Er zijn twee praktische bedenkingen bij zelfzorg. Ontstekingsremmende pijnstillers zijn niet voor iedereen geschikt, bijvoorbeeld bij maagklachten, bij een verminderde nierfunctie, bij hartfalen of in combinatie met bepaalde bloedverdunners. En bij zwangerschap gelden voor pijnstilling eigen regels.

Vraag uw apotheker wat in uw situatie geschikt is en welke producten zonder voorschrift verkrijgbaar zijn; hij kent uw overige medicatie en kan het meteen nakijken.

Wanneer een arts erbij hoort

Neem contact op met uw huisarts wanneer de klachten na enkele dagen zelfzorg niet duidelijk verbeteren, wanneer ze terugkeren kort nadat ze waren verdwenen, of wanneer u vaker per jaar met hetzelfde beeld zit.

Ga ook meteen langs wanneer het niet om een ongecompliceerde situatie gaat: bij mannen, bij kinderen, tijdens de zwangerschap, bij een verminderde weerstand, bij bekende nier- of blaasproblemen of bij een blaaskatheter.

Een ongecompliceerde blaasontsteking wordt doorgaans behandeld met een korte antibioticakuur. In België zijn daarvoor onder meer producten met nitrofurantoïne en met fosfomycine beschikbaar; welk middel geschikt is, hangt af van uw situatie, van eerdere kuren en van uw nierfunctie, en die keuze maakt de arts. Antibiotica zijn in België voorschriftplichtig.

Buiten de praktijkuren kunt u terecht bij de huisartsenwachtpost, bereikbaar via het nummer 1733.

Alarmsignalen waarbij u niet uitstelt

Koorts met rillingen, pijn in de zij of de onderrug, misselijkheid of braken wijzen erop dat de infectie mogelijk de nieren heeft bereikt. Dat is geen beeld om af te wachten.

Dat geldt evenzeer bij zwangerschap, waar ook een schijnbaar milde blaasontsteking altijd wordt beoordeeld, en bij mensen die zich snel verslechteren, verward raken of zeer ziek ogen.

Zichtbaar bloed in de urine hoort ook in deze categorie, niet omdat het bij een blaasontsteking uitzonderlijk is, maar omdat het andere oorzaken kan hebben die uitgesloten moeten worden.

Bel in deze gevallen uw huisarts, en buiten de praktijkuren de huisartsenwachtpost. Is de toestand acuut, dan is de spoedgevallendienst de aangewezen plaats.

Hoe u de kans op herhaling verkleint

Drink voldoende over de dag verspreid, plas wanneer u aandrang voelt in plaats van het op te houden, en plas na seksueel contact. Dat zijn de maatregelen met de beste verhouding tussen moeite en effect.

Gebruikt u zaaddodende middelen of een pessarium en hebt u telkens opnieuw klachten, bespreek dan met uw arts of een ander anticonceptiemiddel een verschil kan maken.

Komt de blaasontsteking meermaals per jaar terug, laat dat dan onderzoeken in plaats van elke keer opnieuw een kuur te vragen. Herhaalde episodes zijn zelf een reden voor beoordeling, en er bestaan aanpakken die op herhaling zijn gericht en niet op de losse episode.

Wat niet helpt: op eigen initiatief een antibioticum uit een oude verpakking nemen. Een halve kuur van een vorige keer werkt de resistentie in de hand en maakt de volgende behandeling moeilijker.