Naar de inhoud

Bijwerkingen van statines: spierpijn, lever en wisselwerkingen

Statines zoals atorvastatine en rosuvastatine verlagen het cholesterol en worden ook gebruikt om bij mensen met een hoog risico hart- en vaatziekten te helpen voorkomen. Zoals elk geneesmiddel kunnen ze bijwerkingen geven. Hieronder leest u wat de samenvatting van de productkenmerken (SKP) en de bijsluiter zeggen over spierklachten, de lever en de bloedsuiker, welke wisselwerkingen tellen, wanneer u hulp zoekt en waarom u niet op eigen houtje stopt.

Waarvoor statines worden gebruikt

Atorvastatine en rosuvastatine behoren tot de HMG-CoA-reductaseremmers, de groep die men statines noemt. Volgens hun SKP worden ze gebruikt in aanvulling op een dieet bij een verhoogd cholesterol, wanneer dieet en andere maatregelen zonder geneesmiddelen onvoldoende helpen, en om een eerste hart- of vaatincident te helpen voorkomen bij volwassenen met een hoog risico, samen met de aanpak van andere risicofactoren. Bij kinderen zijn ze pas vanaf een bepaalde leeftijd geïndiceerd: atorvastatine vanaf 10 jaar, rosuvastatine vanaf 6 jaar.

De SKP van atorvastatine vermeldt dat het effect binnen 2 weken duidelijk wordt, gewoonlijk binnen 4 weken zijn maximum bereikt en tijdens een langdurige behandeling behouden blijft. Een dosis wordt aangepast met tussenpozen van minstens 4 weken. Meer over cholesterol en bloeddruk leest u op de pagina over hart en bloeddruk.

Welke bijwerkingen vaak voorkomen

De SKP ordent bijwerkingen naar frequentie. Vaak betekent: bij minstens 1 op 100 en minder dan 1 op 10 gebruikers. Volgens de SKP van rosuvastatine zijn de bijwerkingen over het algemeen mild en van voorbijgaande aard.

De tabel zet de bijwerkingen die de twee SKP's als vaak vermelden naast elkaar. Bij rosuvastatine lijkt de frequentie van de bijwerkingen, zoals bij andere statines, af te hangen van de dosis. Beide SKP's noemen ook seksuele disfunctie als bijwerking die bij sommige statines gemeld is; de SKP van atorvastatine vermeldt daarbij ook depressie.

Orgaan of klachtAtorvastatine: vaakRosuvastatine: vaak
Zenuwstelselhoofdpijnhoofdpijn, duizeligheid
Maag en darmenconstipatie, winderigheid, maagklachten, misselijkheid, diarreeconstipatie, misselijkheid, buikpijn
Spieren en gewrichtenspierpijn, gewrichtspijn, pijn in armen of benen, spierspasmen, gezwollen gewrichten, rugpijnspierpijn
Stofwisselingverhoogde bloedsuikerdiabetes mellitus, afhankelijk van risicofactoren
Neus en keelontsteking van neus en keel, keelpijn, neusbloedingniet als vaak vermeld
Andereallergische reacties, afwijkende leverwaarden, verhoogd creatinekinase in het bloedkrachteloosheid (asthenie)

Spierpijn, krampen en zwakte

Volgens de SKP kunnen statines in zeldzame gevallen de skeletspieren aantasten: van spierpijn en spierontsteking (myositis) tot een myopathie die kan overgaan in rabdomyolyse. Dat is een afbraak van spierweefsel die levensbedreigend kan zijn en tot nierfalen kan leiden. Bij rosuvastatine zijn effecten op de spieren bij alle doseringen gezien, vooral boven 20 mg, en werd rabdomyolyse vaker gemeld met 40 mg.

Krijgt u onverklaarde spierpijn, spierkrampen of spierzwakte, zeker samen met een algemeen gevoel van ziek zijn of koorts, dan meldt u dat meteen aan de arts. Die situatie vraagt volgens de SKP een meting van het creatinekinase (CK), een spierenzym in het bloed. Bij een CK boven vijf keer de normale bovengrens wordt de behandeling stopgezet; bij ernstige klachten die u dagelijks hinderen, kan stoppen ook bij een lagere waarde aangewezen zijn. Een meting kort na zware inspanning is moeilijk te interpreteren.

Verdwijnen de klachten en wordt de CK-waarde weer normaal, dan kan de arts overwegen om dezelfde statine in de laagste dosis of een andere statine opnieuw te starten, onder nauwgezet toezicht. Zeer zelden is een immuungemedieerde necrotiserende myopathie gemeld: spierzwakte dicht bij de romp die blijft duren, ook na het stoppen. Statines kunnen in enkele gevallen ook myasthenia gravis uitlokken of verergeren.

De SKP's noemen situaties met een hoger risico op spierproblemen, onder meer nierinsufficiëntie, een te traag werkende schildklier, erfelijke spierziekten bij uzelf of in de familie, eerdere spierklachten met een statine of een fibraat, overmatig alcoholgebruik en een leeftijd boven 70 jaar. Bij Aziatische patiënten zijn met rosuvastatine hogere bloedspiegels gemeten; de aanbevolen startdosis is voor hen 5 mg.

Lever, bloedsuiker en andere aandachtspunten

Bij atorvastatine worden de leverfuncties gecontroleerd voor de start en daarna periodiek; bij rosuvastatine voor de start en 3 maanden erna. Stijgen de levertransaminasen blijvend tot meer dan drie keer de bovengrens, dan wordt de dosis verlaagd of de behandeling gestopt. Bij een actieve leverziekte zijn beide statines gecontra-indiceerd, en bij veel alcoholgebruik of een leverziekte in het verleden is voorzichtigheid geboden.

Statines kunnen als groep de bloedsuiker verhogen. Bij mensen met een hoog risico op diabetes, bijvoorbeeld met een nuchtere glykemie van 5,6 tot 6,9 mmol/l, een BMI boven 30, verhoogde triglyceriden of hoge bloeddruk, kan zo diabetes ontstaan die een behandeling vraagt. De SKP van atorvastatine stelt dat dit risico niet opweegt tegen de verlaging van het vasculaire risico en geen reden is om de statine te stoppen; wel worden die mensen opgevolgd.

Bij langdurig gebruik zijn uitzonderlijke gevallen van interstitiële longziekte gemeld, met kortademigheid, een droge hoest, vermoeidheid, vermagering en koorts; bij een vermoeden wordt de statine gestopt. Voor rosuvastatine vermeldt de SKP ook ernstige huidreacties, zoals het Stevens-Johnsonsyndroom en DRESS, en met 40 mg werd vaker eiwit in de urine gevonden, meestal van voorbijgaande aard.

Wisselwerkingen die tellen

Sommige combinaties verhogen de concentratie van de statine in het bloed of het risico op spierschade. Geeft u de arts en de apotheker daarom altijd een volledig overzicht van uw geneesmiddelen, ook van middelen uit de apotheek, kruidenpreparaten en voedingssupplementen. De belangrijkste combinaties uit de twee SKP's en de bijsluiter:

  • Fusidinezuur via de mond of via een infuus: tijdens de hele kuur wordt de statine stopgezet en pas 7 dagen na de laatste dosis fusidinezuur hervat. Bij deze combinatie zijn gevallen van rabdomyolyse gemeld, sommige met dodelijke afloop.
  • Ciclosporine: met rosuvastatine gecontra-indiceerd; bij atorvastatine een van de krachtige remmers die de concentratie sterk kunnen verhogen.
  • Bepaalde antibiotica en schimmelmiddelen, zoals claritromycine, erytromycine, itraconazol en ketoconazol, en hiv-proteaseremmers kunnen de bloedspiegel van atorvastatine verhogen; proteaseremmers verhogen ook de blootstelling aan rosuvastatine.
  • Gemfibrozil en andere fibraten, ezetimibe en bij atorvastatine ook colchicine en daptomycine verhogen de kans op spierproblemen. Rosuvastatine samen met gemfibrozil wordt afgeraden, en rosuvastatine 40 mg is gecontra-indiceerd samen met een fibraat.
  • Bloedverdunners van het type vitamine K-antagonist, zoals warfarine: bij de start, een dosiswijziging of het stoppen van de statine kan de stollingswaarde (INR of protrombinetijd) veranderen, en die wordt dan opgevolgd.
  • Maagzuurbinders met aluminium en magnesium verlaagden de bloedspiegel van rosuvastatine met ongeveer de helft; het effect was kleiner wanneer het maagzuurbindend middel 2 uur na rosuvastatine werd ingenomen.
  • Orale anticonceptiva: atorvastatine en rosuvastatine verhoogden in onderzoek de bloedspiegels van de hormonen uit de pil.

Zwangerschap en borstvoeding

Atorvastatine en rosuvastatine zijn tijdens de zwangerschap en de borstvoeding gecontra-indiceerd. Vrouwen die zwanger kunnen worden, gebruiken tijdens de behandeling een geschikt voorbehoedsmiddel, en wie zwanger wordt tijdens het gebruik, stopt volgens de SKP met de behandeling. De SKP van atorvastatine wijst erop dat aderverkalking een chronisch proces is, zodat een onderbreking van een cholesterolverlager tijdens de zwangerschap normaal weinig invloed heeft op het risico op lange termijn. Wilt u zwanger worden, dan bespreekt u dat vooraf met de arts.

Waarom u niet zelf stopt

Een bijwerking is een goede reden om contact op te nemen met de arts. Of u stopt, de dosis verlaagt of overschakelt, hangt volgens de SKP af van de klachten en van bloedwaarden zoals het CK en de leverenzymen; die afweging maakt de arts.

Een statine wordt voorgeschreven om het cholesterol te verlagen of een hart- of vaatincident te helpen voorkomen. Stopt u zonder overleg, dan valt dat effect weg zonder dat er een alternatief is afgesproken.

Er is één uitzondering: bij de ernstige verschijnselen in de volgende sectie stopt u volgens de bijsluiter wel meteen en zoekt u medische hulp.

Wanneer u meteen hulp zoekt

De bijsluiter van atorvastatine noemt verschijnselen waarbij u de tabletten stopt en meteen uw arts verwittigt of naar de spoedgevallendienst van het dichtstbijzijnde ziekenhuis gaat. Bij acuut gevaar belt u 112, gratis en 24 uur op 24. Dokter van wacht: bel 1733 (zonaal tarief) voor medische problemen die niet kunnen wachten tot het spreekuur van uw eigen dokter.

  • Een ernstige allergische reactie met zwelling van het gezicht, de tong of de keel en moeite met ademen.
  • Een ernstige huidreactie met blaren, vervelling of zweren in de mond, de ogen of op de geslachtsdelen, vaak met koorts.
  • Spierzwakte, gevoelige of pijnlijke spieren, een spierscheur of een roodbruine verkleuring van de urine, zeker als u zich tegelijk onwel voelt of koorts hebt.
  • Onverwachte bloedingen of blauwe plekken, of een gele verkleuring van de huid of de ogen: dan raadpleegt u zo vlug mogelijk een arts, omdat dit op een leverprobleem kan wijzen.

Uw statine verder laten voorschrijven

Gebruikt u al een statine en hebt u een nieuw voorschrift nodig, dan vult u via de knop op deze pagina een medische vragenlijst in. De arts beoordeelt die schriftelijk en kan om recente bloedresultaten vragen, bijvoorbeeld van het cholesterol of de leverwaarden, een bezoek aan een arts ter plaatse aanraden of een voorschrift weigeren. Heeft de arts vragen, dan worden die schriftelijk gesteld in de chat in uw persoonlijke omgeving; u krijgt daarover een e-mail. Gevraagde documenten stuurt u via die chat. Er is geen teleconsultatie via video of telefoon.

Valt de beoordeling positief uit, dan krijgt u een grensoverschrijdend voorschrift als pdf per e-mail. U neemt de afdruk mee naar de apotheek, samen met uw identiteitsbewijs. Over de aflevering beslist de apotheker, die het voorschrift controleert en, als dat nodig is, de voorschrijver kan contacteren en de aflevering kan uitstellen. Ons document is geen elektronisch voorschrift en komt niet in Recip-e terecht.

Hoe de werkwijze verloopt, leest u op de pagina over het online voorschrift. Over de afzonderlijke stoffen vindt u meer op de pagina's over atorvastatine en rosuvastatine.

Wat kost het?

De beoordeling door de arts betaalt u via de knop, waar u het bedrag vooraf ziet. U betaalt voor het medisch consult, niet voor het afgeven van een document - de arts beslist daarover na beoordeling van uw formulier. Wijst de arts uw aanvraag af om medische of juridische redenen, dan betalen wij het volledige bedrag terug. Vraagt de arts u om aanvullende documentatie, dan heeft u daar minimaal 7 dagen voor en herinneren wij u aan de termijn; kan het consult niet worden afgerond, dan betalen wij het bedrag ook volledig terug.

Het geneesmiddel betaalt u zelf; wij regelen geen terugbetaling door ziekenfonds of RIZIV (INAMI).

Wie beoordeelt uw aanvraag?

Uw vragenlijst wordt beoordeeld door Damian Wojno, arts met een Poolse beroepsbevoegdheid, nr. 3211301. De arts is niet ingeschreven bij de Orde der artsen en neemt de rol van uw huisarts niet over. De opvolging van uw cholesterol, met bloedafnames en controles, blijft bij uw eigen dokter.

Is spierpijn door een statine gevaarlijk?

Spierpijn staat in beide SKP's als een vaak voorkomende bijwerking; zelden ontstaat een ernstige spierafbraak die tot nierfalen kan leiden. Hebt u daarbij roodbruine urine, koorts of een ziek gevoel, dan stopt u volgens de bijsluiter de tabletten en zoekt u meteen medische hulp.

Mag ik pompelmoessap drinken als ik een statine neem?

Bij atorvastatine raadt de bijsluiter aan om niet meer dan één of twee kleine glaasjes per dag te drinken, omdat grote hoeveelheden de effecten kunnen veranderen. In de SKP van rosuvastatine staat pompelmoessap niet vermeld. Neemt u een andere statine, dan kijkt u in de bijsluiter van uw eigen verpakking.

Mag ik zelf stoppen met mijn statine als ik bijwerkingen heb?

Bij lichte of twijfelachtige klachten neemt u eerst contact op met de arts, die nagaat of de statine de oorzaak is. Alleen bij ernstige verschijnselen, zoals een zware allergische reactie of spierpijn met roodbruine urine, stopt u meteen en zoekt u hulp.

Kan een statine diabetes veroorzaken?

Statines kunnen als groep de bloedsuiker verhogen, en bij mensen met risicofactoren zoals overgewicht, hoge triglyceriden of een licht verhoogde nuchtere glykemie kan diabetes ontstaan. De SKP van atorvastatine beschouwt dat niet als een reden om te stoppen, maar wel als een reden om de bloedsuiker op te volgen.